നളന്ദ തകര്‍ത്തത് ആര്, അതില്‍ ബ്രഹ്മണരുടെ പങ്ക് എന്താണ്

By Reji Sankar

ഇന്ത്യൻ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശഗോപുരമായിരുന്ന നളന്ദ സർവകലാശാലയുടെ ചരിത്രം വിജയങ്ങളുടെയും അതിജീവനത്തിന്റെയും കഥയാണ്. പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ബക്തിയാർ ഖിൽജിയുടെ ആക്രമണത്തിന് നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ്, ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നളന്ദ മറ്റൊരു വലിയ രാഷ്ട്രീയ-മതപരമായ പ്രതിസന്ധിയെ അഭിമുഖീകരിച്ചിരുന്നു. ബംഗാളിലെ ഭരണാധികാരിയായ ശശാങ്കനും കനൗജിലെ ഹർഷവർദ്ധനനും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടമായിരുന്നു അതിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു.​എ.ഡി. ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ബംഗാൾ കേന്ദ്രീകരിച്ച് ഗൗഡ രാജ്യം ഭരിച്ചിരുന്ന ശക്തനായ രാജാവായിരുന്നു ശശാങ്കൻ. കടുത്ത ശൈവ വിശ്വാസിയായിരുന്ന അദ്ദേഹം, ഉത്തരേന്ത്യയിൽ ബുദ്ധമതത്തിന് ലഭിച്ചിരുന്ന വലിയ സ്വാധീനത്തെ രാഷ്ട്രീയമായി നേരിടാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ചൈനീസ് സഞ്ചാരിയായ ഹുയാൻ സാങ്ങിന്റെ രേഖകൾ പ്രകാരം, ശശാങ്കൻ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ കടുത്ത ശത്രുവായിരുന്നു. ബുദ്ധന് ജ്ഞാനോദയം ലഭിച്ച ഗയയിലെ ബോധിവൃക്ഷം വെട്ടിമുറിക്കാനും നളന്ദയുൾപ്പെടെയുള്ള ബുദ്ധവിഹാരങ്ങൾ നശിപ്പിക്കാനും അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചതായി ചരിത്രരേഖകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് കേവലം മതപരമായ വിരോധം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ബുദ്ധമതത്തെ പിന്തുണച്ചിരുന്ന അയൽരാജ്യങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്താനുള്ള രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രം കൂടിയായിരുന്നു.

​ഹർഷവർദ്ധനന്റെ സഹോദരനായ രാജ്യവർദ്ധനനെ ശശാങ്കൻ ചതിയിലൂടെ വധിച്ചതാണ് ചരിത്രത്തെ മാറ്റിമറിച്ച സംഭവം. തന്റെ സഹോദരന്റെ മരണത്തിന് പ്രതികാരം ചെയ്യാനും ശശാങ്കന്റെ അധിനിവേശത്തെ തടയാനും ഹർഷവർദ്ധനൻ തീരുമാനിച്ചു. കിഴക്കൻ അസമിലെ കാമരൂപ രാജാവായ ഭാസ്കര വർമ്മനുമായി ഹർഷൻ സഖ്യമുണ്ടാക്കി. ഇത് ശശാങ്കനെ ഇരുവശത്തുനിന്നും സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കി.

​​ഹർഷനും ശശാങ്കനും തമ്മിൽ ദീർഘകാലം നീണ്ടുനിന്ന യുദ്ധങ്ങൾ നടന്നു. ശശാങ്കൻ സൈനികമായി വളരെ കരുത്തനായിരുന്നതിനാൽ, അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്തോളം ഗൗഡ രാജ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി കീഴടക്കാൻ ഹർഷന് സാധിച്ചില്ല. എന്നാൽ ഈ യുദ്ധകാലയളവിൽ നളന്ദയും പരിസര പ്രദേശങ്ങളും വലിയ അരക്ഷിതാവസ്ഥയിലൂടെ കടന്നുപോയി. ശശാങ്കന്റെ സൈനിക നീക്കങ്ങൾ നളന്ദയിലെ ഭിക്ഷുക്കളെയും പഠനത്തെയും സാരമായി ബാധിച്ചു. ചില ഭിക്ഷുക്കൾ അവിടം വിട്ടുപോകേണ്ടി വന്നു. കർശന ശശാങ്കനെ കീഴ്പ്പെടുത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ലെങ്കിലും ശാങ്കന്റെ ബുദ്ധമതക്കാരെ ആക്രമിക്കാനുള്ള പ്രവണതയെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നു.

​

​എ.ഡി. 637-ഓടെ ശശാങ്കൻ അന്തരിച്ചതോടെയാണ് ഈ സംഘർഷത്തിന് വിരാമമായത്. ശശാങ്കന്റെ ആക്രമണങ്ങൾ നളന്ദയെ തളർത്തിയെങ്കിലും അത് പൂർണ്ണമായും അടച്ചുപൂട്ടാൻ അദ്ദേഹത്തിന് സാധിച്ചില്ല. ശശാങ്കന്റെ മരണശേഷം ഹർഷവർദ്ധനൻ അധികാരം പിടിച്ചെടുത്തതോടെ നളന്ദ വീണ്ടും അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിച്ചു. ഹുയാൻ സാങ് നളന്ദയിൽ പഠിക്കാനെത്തുമ്പോൾ ഹർഷന്റെ പൂർണ്ണ സംരക്ഷണയിലായിരുന്നു ആ സർവകലാശാല

തുടർന്ന് മഗധയും ബംഗാളിന്റെ ഭാഗങ്ങളും ഹർഷന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലായി. ഹർഷവർദ്ധനൻ നളന്ദയുടെ വലിയ സംരക്ഷകനായി മാറി. അദ്ദേഹം നളന്ദയെ പുനരുദ്ധരിക്കുകയും സർവകലാശാലയുടെ ദൈനംദിന ചിലവുകൾക്കായി നൂറോളം ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വരുമാനം വിട്ടുനൽകുകയും ചെയ്തു. ഹുയാൻ സാങ് നളന്ദയിൽ പഠിക്കാനെത്തുമ്പോൾ, ഹർഷന്റെ തണലിൽ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും മികച്ച സർവകലാശാലയായി നളന്ദ മാറിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു.ഹുയാൻ സാങ്ങിന്റെ രേഖകൾ പ്രകാരം ശശാങ്കൻ ബുദ്ധമതത്തോട് ചെയ്ത കാര്യങ്ങൾ നമുക്ക് ബുദ്ധന് ജ്ഞാനോദയം ലഭിച്ച ബോധിവൃക്ഷം ശശാങ്കൻ മുറിച്ചുമാറ്റുകയും അതിന്റെ വേരുകൾ നശിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്തതു കൂടാതെ.

​കുശിനഗറിലെയും പാടലീപുത്രത്തിലെയും ചില ബുദ്ധവിഹാരങ്ങൾ അദ്ദേഹം നശിപ്പിച്ചു.

നളന്ദയ്ക്ക് ചുറ്റുമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്ന് ബുദ്ധ ഭിക്ഷുക്കളെ അദ്ദേഹം തുരത്തിയതായും രേഖകളുണ്ട്.ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട രേഖ ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നളന്ദയിൽ പഠിക്കാനെത്തിയ ചൈനീസ് സഞ്ചാരി ഹുയാൻ സാങ്ങിന്റെ 'സി-യു-കി' (Si-Yu-Ki) എന്ന ഗ്രന്ഥമാണ്. ഹുയാൻ സാങ് നളന്ദയിലെത്തുന്നതിന് തൊട്ടുമുമ്പുള്ള കാലത്താണ് ശശാങ്കൻ ഭരിച്ചിരുന്നത്.

​ശശാങ്കൻ ബുദ്ധമതത്തെ അടിച്ചമർത്താൻ ശ്രമിച്ചതായും, മഗധയിലെ (ബീഹാർ) ബുദ്ധവിഹാരങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭിക്ഷുക്കളെ ആട്ടിയോടിച്ചതായും അദ്ദേഹം രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

​ഭിക്ഷുക്കൾ ഭയം കാരണം നളന്ദ വിട്ടുപോയതായും, സമാധാനപരമായ അന്തരീക്ഷം തകർന്നതായും ഹുയാൻ സാങ് വിവരിക്കുന്നു.

​എ.ഡി. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലോ ഒമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിലോ രചിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് കരുതുന്ന

മഞ്ജുശ്രീ മൂലകല്പ (Manjushree Moolakalpa):

ഒരു സംസ്‌കൃത ബുദ്ധമത ഗ്രന്ഥമാണ്.

​ഈ ഗ്രന്ഥത്തിൽ ശശാങ്കനെ 'സോമ" എന്ന പേരിലാണ് പരാമർശിക്കുന്നത്.

​ശശാങ്കൻ ബുദ്ധമതക്കാരെ ഉപദ്രവിച്ചതായും, വിഹാരങ്ങൾ നശിപ്പിച്ചതായും, ബുദ്ധഭിക്ഷുക്കളെ കൂട്ടത്തോടെ പുറത്താക്കിയതായും ഈ ഗ്രന്ഥം വിവരിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു മതഗ്രന്ഥമാണെങ്കിലും ചരിത്രപരമായ പല സൂചനകളും ഇതിലുണ്ട്.പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ടിബറ്റൻ ചരിത്രകാരനായ താരനാഥൻ തന്റെ 'ഇന്ത്യയിലെ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ ചരിത്രം' എന്ന പുസ്തകത്തിൽ ശശാങ്കന്റെ കാലത്തെ ബുദ്ധമത പീഡനങ്ങളെക്കുറിച്ച് സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. ശശാങ്കൻ വിഹാരങ്ങൾ തകർക്കുകയും ഭിക്ഷുക്കളെ പലായനം ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിതരാക്കുകയും ചെയ്തുവെന്ന് താരനാഥനും വ്യക്തമാക്കുന്നു.ചില ചരിത്രകാരന്മാർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത് നളന്ദയിലും പരിസര പ്രദേശങ്ങളിലും ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉണ്ടായ നാശനഷ്ടങ്ങൾ ശശാങ്കന്റെ ആക്രമണങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു എന്നാണ്. എങ്കിലും, ഹുയാൻ സാങ്ങിന്റെ രേഖകളാണ് ഇതിന് ഏറ്റവും വലിയ തെളിവായി ഇന്നും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.

​ചുരുക്കത്തിൽ: ഹുയാൻ സാങ് എന്ന വിദേശ സഞ്ചാരിയുടെ നേരിട്ടുള്ള നിരീക്ഷണങ്ങളും, 'മഞ്ജുശ്രീ മൂലകല്പ' പോലുള്ള ബുദ്ധമത ഗ്രന്ഥങ്ങളുമാണ് ശശാങ്കൻ ബുദ്ധഭിക്ഷുക്കളെ തുരത്തിയെന്ന വാദത്തിന് ആധാരമായ പ്രധാന രേഖകൾ

​നളന്ദയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഇരുണ്ട അധ്യായം കുറിക്കപ്പെട്ടത് പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിലാണ് (1193). ബക്തിയാർ ഖിൽജിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള തുർക്കി സൈന്യം നളന്ദയെ ഒരു കോട്ടയാണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ച് ആക്രമിക്കുകയും തകർക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ഈ അധിനിവേശത്തിൽ കേവലം ബാഹ്യശക്തികൾ മാത്രമല്ല, പ്രാദേശികമായ ചില ഘടകങ്ങളും പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നതായി ടിബറ്റൻ ചരിത്രരേഖകൾ വിരൽചൂണ്ടുന്നു.

മിൻഹാജ്-ഇ-സിറാജിന്റെ 'തബഖാത്-ഇ-നാസിരി' എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ പറയുന്നത്, ഖിൽജിയുടെ സൈന്യം നളന്ദയെ ആക്രമിച്ചത് അതൊരു കോട്ട ആണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ചാണ് എന്നാണ്. സന്യാസിമാരുടെ വേഷം കണ്ടപ്പോൾ അവർ സൈനികരാണെന്ന് ഖിൽജി കരുതി.

​എന്നാൽ, നളന്ദയിലെ ലൈബ്രറികളും സന്യാസിമാരുടെ നിരായുധരായ അവസ്ഥയും കണ്ടപ്പോൾ, ഇത് കേവലം ഒരു വിദ്യാലയമാണെന്നും സൈനിക ലക്ഷ്യമല്ലെന്നും ഖിൽജിയോട് ചിലർ പറഞ്ഞതായി പറയപ്പെടുന്നു. നിരായുധരായ പണ്ഡിതന്മാരെയും പുസ്തകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നത് ഒരു യോദ്ധാവിന് ചേർന്നതല്ലെന്നും അത് ലോകത്തിന് മുന്നിൽ തങ്ങളെ പരിഹാസ്യരാക്കും എന്നുമുള്ള തരത്തിലുള്ള സംവാദങ്ങൾ സൈന്യത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ നടന്നതായി ചില ടിബറ്റൻ പാരമ്പര്യ കഥകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.

​

​ടിബറ്റൻ പണ്ഡിതനായ ലാമ താരനാഥന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ, അക്കാലത്ത് നിലനിന്നിരുന്ന ബുദ്ധ-ബ്രാഹ്മണ മതവിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള കടുത്ത ശത്രുതയെക്കുറിച്ച് പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. ഖിൽജിയുടെ ആക്രമണത്തിന് വഴിയൊരുക്കിയ ചില ഘടകങ്ങൾ ഇവയാണ്:

ഖിൽജിയുടെ സൈന്യത്തിന് സർവ്വകലാശാലയുടെ ഭൂപ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചും സമ്പത്തിനെക്കുറിച്ചും വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നതിൽ ബുദ്ധമതത്തോട് വിരോധമുണ്ടായിരുന്ന ചില പ്രാദേശിക ബ്രാഹ്മണ വിഭാഗങ്ങൾ സഹായിച്ചതായി ചില പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഖിൽജിയുടെ ആക്രമണത്തിന് ശേഷം നളന്ദ ഭാഗികമായി പുനരുദ്ധരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, രണ്ട് ബ്രാഹ്മണ യുവാക്കൾ ഭിക്ഷുകളോടുള്ള പ്രതികാരമായി സൂര്യസാധനയിലൂടെ ലൈബ്രറികൾക്ക് തീയിട്ടു എന്നൊരു സൂചന താരനാഥൻ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് ചരിത്രപരമായ വസ്‌തുതയേക്കാൾ ഉപരി, അക്കാലത്ത് നിലനിന്നിരുന്ന തീവ്രമായ മതവിദ്വേഷത്തെയാണ് അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്.

പാല രാജാക്കന്മാർക്ക് ശേഷം വന്ന സേന രാജാക്കന്മാർ ബ്രാഹ്മണ മതത്തെ പിന്തുണച്ചിരുന്നവരായിരുന്നു. ഇത് ബുദ്ധമത കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ചിരുന്ന രാജകീയ സംരക്ഷണം കുറയാനും, ശത്രുക്കൾക്ക് നളന്ദയെ ലക്ഷ്യം വയ്ക്കുന്നത് എളുപ്പമാക്കാനും കാരണമായി.

​​പന്ത്രണ്ട് ലക്ഷത്തിലധികം ഗ്രന്ഥങ്ങളുണ്ടായിരുന്ന നളന്ദയിലെ ലൈബ്രറികൾ മാസങ്ങളോളം കത്തിയെരിഞ്ഞപ്പോൾ നഷ്ടമായത് ലോകത്തിന്റെ തന്നെ അമൂല്യമായ അറിവുകളായിരുന്നു. ശശാങ്കന്റെ കാലത്തുണ്ടായ പ്രതിസന്ധിയെ ഹർഷവർദ്ധനന്റെ പിന്തുണയോടെ നളന്ദ മറികടന്നെങ്കിലും, പിൽക്കാലത്തുണ്ടായ ശക്തമായ വിദേശ ആക്രമണത്തെയും ആഭ്യന്തരമായ മതവിദ്വേഷത്തെയും പ്രതിരോധിക്കാൻ ആ വിശ്വവിദ്യാലയത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. ബാഹ്യശക്തികളുടെ ആക്രമണവും തദ്ദേശീയമായ ശത്രുതയും ചേർന്നാണ് ഇന്ത്യൻ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ആ മഹത്തായ അധ്യായത്തിന് അന്ത്യം കുറിച്ചത്.

നളന്ദയുടെ തകർച്ചയ്ക്ക് ശേഷമുള്ള സാഹചര്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഏറ്റവും വിശ്വസനീയമായ ദൃക്‌സാക്ഷി വിവരണം നൽകിയത് ടിബറ്റൻ സന്യാസിയായ ധർമ്മസ്വാമിൻ (Chag Lo-tsa-ba Chos-rje-dpal) ആണ്. 1234-ൽ, അതായത് ഖിൽജിയുടെ പ്രധാന ആക്രമണത്തിന് ഏകദേശം 40 വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം അദ്ദേഹം നളന്ദ സന്ദർശിച്ചു.

​അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാത്രാക്കുറിപ്പുകളിൽ നളന്ദയെക്കുറിച്ച് പറയുന്ന കാര്യങ്ങൾ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്

​​ധർമ്മസ്വാമിൻ നളന്ദയിൽ എത്തുമ്പോൾ പണ്ട് പതിനായിരക്കണക്കിന് വിദ്യാർത്ഥികൾ പഠിച്ചിരുന്ന ആ സർവകലാശാല വെറും ശവപ്പറമ്പ് പോലെയായിരുന്നു. പ്രധാന കെട്ടിടങ്ങളെല്ലാം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. എങ്കിലും, തകർന്ന അവശിഷ്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ ഇരുന്നൂറോളം സന്യാസിമാർ അപ്പോഴും പഠനം തുടരാൻ ശ്രമിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു.​നളന്ദയിലെ അവസാനത്തെ പ്രധാന അധ്യാപകനായിരുന്ന രാഹുൽ ശ്രീഭദ്ര എന്ന 90 വയസ്സുകാരനായ പണ്ഡിതനെ ധർമ്മസ്വാമിൻ അവിടെ വെച്ച് കണ്ടു. തുർക്കി സൈന്യത്തിന്റെ ഭീഷണി നിലനിൽക്കുമ്പോഴും തന്റെ ശിഷ്യന്മാരെ പഠിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം അവിടെത്തന്നെ തുടരുകയായിരുന്നു.​ധർമ്മസ്വാമിൻ നളന്ദയിൽ തങ്ങുന്ന സമയത്ത് വീണ്ടും ഒരു തുർക്കി സൈനിക നീക്കം ഉണ്ടായതിനെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം വിവരിക്കുന്നുണ്ട്:

​സൈന്യം വരുന്നുണ്ടെന്ന വാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ ഭൂരിഭാഗം ഭിക്ഷുക്കളും പേടിച്ച് ഓടിപ്പോയി.

​എന്നാൽ പ്രായമായ രാഹുൽ ശ്രീഭദ്രയ്ക്ക് നടക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ധർമ്മസ്വാമിൻ തയ്യാറായില്ല.

​ഒടുവിൽ ധർമ്മസ്വാമിൻ തന്റെ ഗുരുവിനെ തോളിലേറ്റി സുരക്ഷിതമായ ഒരിടത്തേക്ക് മാറിനിന്നു. സൈന്യം പോയതിനുശേഷം അവർ വീണ്ടും നളന്ദയിലേക്ക് മടങ്ങിവന്നു.​ലൈബ്രറികൾ ഖിൽജിയുടെ ആക്രമണത്തിൽ പൂർണ്ണമായും കത്തിയമർന്നതായി അദ്ദേഹം രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. താൻ അവിടെ എത്തുമ്പോൾ പഴയ വിജ്ഞാന ശേഖരത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ എന്നും അദ്ദേഹം വേദനയോടെ കുറിച്ചു.

​​ധർമ്മസ്വാമിന്റെ വിവരണത്തിൽ, നളന്ദയിലെ അവസാനത്തെ പ്രധാന അധ്യാപകനായ രാഹുൽ ശ്രീഭദ്രയ്ക്ക് ആവശ്യമായ ഭക്ഷണവും മറ്റു സഹായങ്ങളും നൽകിയിരുന്നത് രാജാ ഗുണശീലൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രാദേശിക രാജാവായിരുന്നു .ഈ രാജാവ് ബുദ്ധമതക്കാരനല്ലായിരുന്നു എങ്കിലും വിജ്ഞാനത്തോടുള്ള ബഹുമാനം കാരണം മുതിർന്ന ഭിക്ഷുവിനെ സംരക്ഷിച്ചിരുന്നു.

​കൂടാതെ, അക്രമികൾ വരുമ്പോൾ ഭിക്ഷുക്കൾക്ക് ഒളിച്ചിരിക്കാനും മറ്റും ഗ്രാമവാസികളായ ആളുകൾ സഹായിച്ചിരുന്നതായി ടിബറ്റൻ രേഖകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതായത്, താഴേത്തട്ടിൽ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ മനുഷ്യത്വപരമായ സഹായങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.അതേസമയം തന്നെ, ആക്രമണത്തിന് ശേഷം നളന്ദയുടെ പുനരുദ്ധാരണം നടക്കാതിരുന്നത് സാമ്പത്തിക പിന്തുണ ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ടാണെന്നും അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിച്ചു.

​ധർമ്മസ്വാമിന്റെ രേഖകൾ ചരിത്രപരമായി വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്. കാരണം, ഖിൽജിയുടെ ആക്രമണത്തോടെ നളന്ദ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതായില്ലെന്നും, കുറച്ചു കാലം കൂടി അവിടെ പഠനം നടന്നിരുന്നുവെന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവരണം തെളിയിക്കുന്നു. ഒരു വലിയ സംസ്കാരം എങ്ങനെ ക്രമേണ മരണത്തിലേക്ക് നീങ്ങി എന്നതിന്റെ അവസാന സാക്ഷ്യമാണ് ധർമ്മസ്വാമിന്റെ കുറിപ്പുകൾ. ബുദ്ധമതത്തിന്റെ തകർച്ചയ്ക്ക് അവരുടെ വിശ്വവിദ്യാലയങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കേണ്ടി വരും എന്ന ബ്രാഹ്മണ ചിന്തയാണ് അതിൻറെ പിന്നിലെ പ്രേതകശക്തിയായി വർത്തിച്ചതെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ പ്രയാസമില്ല. കില്ജിയെ പോലെ ഒരു അക്രമിയെ അവർക്ക് ഉപകരണമായി കിട്ടി എന്നുള്ളതാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യം.

പിൽക്കാലത്ത് ഉണ്ടായ ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ വളർച്ച ബുദ്ധമതത്തിന്റെയും ബൗദ്ധ സർവകലാശാലകളുടെയും വളർച്ച പൂർണ്ണമായും തടഞ്ഞു. മുസ്ലിം ആക്രമണമാണ് ഇന്ത്യയിൽ ബുദ്ധമതത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയത് എന്ന് സംഘപരിവാർ വിവരണം പൂർണമായും ശരിയല്ല എന്നുള്ളതാണ് ചരിത്ര രേഖകൾ കാണിക്കുന്നത്. ഇതോടൊപ്പം അംബേദ്കറുടെ പേര് ചേർത്തുവച്ചുകൊണ്ട് സംഘപരിവാർ പ്രചാരണം നടത്തുന്നുണ്ട് .ഇന്ത്യ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ പ്രാദേശികമായ നൂറുകണക്കിന് വിഹാരങ്ങൾ തകർത്തതും കയ്യടക്കിയതും ഇസ്ലാമല്ല. ഒട്ടുമിക്ക വിഹാരങ്ങളും ഇന്ന് ഹിന്ദു ക്ഷേത്രങ്ങളാണ്. ബുദ്ധമതത്തെ പൂർണ്ണമായും തകർത്തത് ഇസ്ലാം ആണെങ്കിൽ അവയൊക്കെ എങ്ങനെയാണ് ഹിന്ദു ക്ഷേത്രങ്ങളായി ഇന്ന് തുടരുന്നതെന്ന് ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം പറയേണ്ടിവരും.